Azərbaycanın tarixində elə günlər var ki, onların qarşısında sözlər belə kifayət etmir. 27 Sentyabr həmin günlərdən biridir. Bu tarixdə bir tərəfdə Vətən uğrunda son nəfəsinə qədər döyüşən insanların qəhrəmanlığı, digər tərəfdə övlad yolu gözləyən anaların duası, şəhid xəbəri alan ailələrin ağrısı, yaralı döyüş yoldaşını meydandan çıxaran əsgərin fədakarlığı dayanır. Buna görə 27 Sentyabrı yalnız bir müharibənin başlanğıc tarixi kimi deyil, bütöv bir xalqın yaddaşında iz qoymuş böyük sınağın başlanğıcı kimi dərk etmək lazımdır.
2020-ci ilin 27 sentyabr səhəri ilə Azərbaycan üçün adi həyatın axarı dəyişdi. Cəbhədən gələn xəbərlər qısa müddətdə ölkənin hər evinə çatdı. İnsanların gündəlik qayğıları arxa plana keçdi, bütün diqqət döyüş bölgəsinə yönəldi. Həmin gün Azərbaycan Ordusu cəbhədə başlayan hərbi qarşıdurmadan sonra əks-hücum əməliyyatlarına başladı. Ardınca ölkədə hərbi vəziyyət elan edildi. Başlanan döyüşlər noyabrın 10-dək davam etdi və tarixə 44 günlük Vətən müharibəsi kimi daxil oldu.
Ancaq 27 Sentyabrın hekayəsi əslində həmin səhərdən çox əvvəl başlamışdı.
Onun başlanğıcını doğma evindən didərgin düşən insanların yaddaşında axtarmaq lazımdır. İllərlə başqa ünvanlarda yaşasalar da, özlərini Qarabağın kənd və şəhərlərinin sakini sayan insanların həyatında... Evinin açarını illərlə saxlayan yaşlı bir insanın ümidində... Ata-baba yurdunu heç vaxt görməyən, amma valideynlərinin danışdığı xatirələrlə həmin torpağı tanıyan uşaqların təsəvvüründə...
Otuz ilə yaxın müddətdə bütöv bir nəsil Qarabağa qayıdacağı günü gözlədi.
Bu gözlənti sadəcə coğrafi əraziyə qayıtmaq arzusu deyildi. İnsan öz həyətinə, atasının məzarına, uşaqlığını keçirdiyi küçəyə, məktəbinə, kəndinə, şəhərinə qayıtmaq istəyirdi. İllər keçdikcə həmin yerlərin bəziləri insanların yaddaşında olduğundan da gözəl görünməyə başladı. Çünki Vətən uzaqda qalanda onun hər daşı belə insan üçün qiymətli olur.
2020-ci ilin payızında isə illərlə yalnız xəritədə, köhnə fotoşəkillərdə və xatirələrdə görülən yerlərin adları yenidən gündəlik xəbərlərin əsas mövzusuna çevrildi.
Hər azadlıq xəbəri böyük sevinc doğururdu.
Amma həmin sevincin kölgəsində başqa xəbərlər də gəlirdi.
Şəhid xəbərləri...
Məhz buna görə 44 günlük müharibənin tarixini yalnız hərbi nəticələr üzərindən oxumaq düzgün olmazdı. Müharibənin əsl ağırlığını anlamaq üçün bir şəhid anasının evinə baxmaq kifayətdir. Orada zaman başqa cür keçir. Divardakı foto əvvəlki yerində qalır. Övladın əşyaları xatirəyə çevrilir. Telefonunda qalan səs yazısı, sonuncu mesaj, sonuncu görüş ailə üçün illərlə qorunan ən qiymətli yadigara çevrilir.
Şəhidlik bir insanın həyatının sona çatması ilə bitmir. Onun yoxluğu ailəsinin həyatında davam edir.
Bir ana hər səhər oğlunun şəklinə baxır.
Bir ata danışarkən kövrəldiyini gizlətməyə çalışır.
Bir uşaq atasını xatirələrdən tanıyaraq böyüyür.
Bir həyat yoldaşı birlikdə qurulacaq gələcəyi tək davam etdirməli olur.
Bir döyüş yoldaşı illər keçsə də, yanında şəhid olan dostunun son anlarını unuda bilmir.
Buna görə 27 Sentyabrın ən böyük mənası statistikada deyil, insan talelərindədir.
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən olan minlərlə hərbçi həmin günlərdə eyni səngərdə, eyni bayrağın altında döyüşürdü. Onların arasında fərqli peşələrdən, fərqli ailələrdən, müxtəlif həyat hekayələrindən gələn insanlar vardı. Lakin cəbhədə bu fərqlərin heç bir əhəmiyyəti qalmırdı. Onların qarşısında bir Vətən, bir bayraq və bir məqsəd vardı.
Müharibənin ən güclü mənzərələrindən biri də məhz bu birlik idi.
Ön cəbhədə döyüşən əsgərin arxasında bütöv bir xalq dayanmışdı. İnsanlar yaralı hərbçilər üçün qan verir, əsgərlərə yardım göndərir, şəhid ailələrinin yanında olmağa çalışırdılar. Müxtəlif düşüncələrə, həyat tərzinə və sosial mövqeyə malik insanlar həmin günlərdə bir amal ətrafında birləşmişdilər. 27 Sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsinə dair rəsmi sənəddə də əsgər və zabitlərlə yanaşı, arxa cəbhədə çalışan mülki insanların və bütövlükdə xalqın birlik və həmrəylik nümayiş etdirdiyi vurğulanır.
Müharibənin ağrısı yalnız hərbi qulluqçuların ailələrinin qapısını döymədi.
Cəbhə bölgəsində yaşayan mülki insanlar da ağır günlər keçirdilər. Yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması nəticəsində evlər dağıldı, insanlar həyatını itirdi və yaralandı. Rəsmi məlumatlarda müharibə dövründə 100-ə yaxın mülki şəxsin həlak olduğu, 400-dən artıq insanın yaralandığı bildirilir.
Bu rəqəmlərin hər birinin arxasında ayrıca bir insan həyatı dayanır.
Dağılan ev sadəcə daş və divar deyildi. Orada ailələrin xatirələri, uşaqların oyuncaqları, toy şəkilləri, illərlə qurulmuş həyat vardı. Bir mərminin düşməsi bəzən bir neçə nəslin yaşadığı evi saniyələr ərzində dəyişdirirdi. Buna görə 2020-ci ilin payızı Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında həm cəbhənin, həm də mülki insanların ağır sınağı kimi qaldı.
Döyüşlər davam etdikcə Azərbaycan Ordusu irəliləyirdi. Azad edilən kənd və şəhərlərin adları bir-bir açıqlanırdı. İnsanlar bəzən həmin xəbərləri göz yaşları içində qarşılayırdılar. Çünki bir vaxtlar doğma yurdundan çıxarılan insan üçün öz kəndinin adını “azad edildi” sözləri ilə yanaşı eşitmək adi xəbər deyildi.
Bu, onilliklərlə gözlənilən bir cümlə idi.
Həmin günlərdə Azərbaycanın üçrəngli bayrağı yenidən uzun illər işğal altında qalmış torpaqlarda dalğalanmağa başladı. Hər qaldırılan bayraq yalnız hərbi mövqenin dəyişməsi demək deyildi. O bayraq bir vaxtlar həmin yerdən məcburən ayrılmış insanların geri dönüş ümidinin rəmzinə çevrilirdi.
44 günlük yolun ən mühüm səhifələrindən biri Şuşada yazıldı.
Şuşa Azərbaycan üçün yalnız strateji ərazi deyildi. Bu şəhər musiqinin, poeziyanın, mədəniyyətin və Qarabağın tarixi yaddaşının simvollarından biri idi. Ona görə Şuşanın azadlığı xəbəri cəmiyyətdə xüsusi emosional təsir yaratdı. İllərlə həsrətlə adı çəkilən şəhərin yenidən Azərbaycanın nəzarətinə keçməsi müharibənin gedişində həlledici mərhələlərdən biri oldu.
Lakin həmin böyük sevincin içində belə şəhidlər unudulmurdu.
Çünki Şuşaya gedən yolların üzərində də geri dönməyən oğullar vardı.
Vətən müharibəsinin ən böyük həqiqətlərindən biri budur: Zəfər sevinc və kədərin eyni anda yaşandığı tarixdir.
Bir tərəfdə azad edilmiş Vətən torpağına baxıb sevinən xalq vardı.
Digər tərəfdə həmin torpağı azad görmək üçün canından keçən övladının şəklinə baxan ana.
Bir tərəfdə dalğalanan bayraq vardı.
Digər tərəfdə həmin bayrağa bükülərək son mənzilə yola salınan şəhid.
Bu iki mənzərəni bir-birindən ayırmaq mümkün deyil.
Məhz buna görə şəhidlərin xatirəsi Azərbaycan üçün sadəcə keçmişin yad edilməsi deyil. Onların xatirəsini qorumaq azadlığın hansı qiymətə başa gəldiyini yadda saxlamaq deməkdir.
Qazilər isə həmin tarixin canlı şahidləridir.
Onların bədənində qalan hər yara döyüş meydanından gətirilmiş bir tarixdir. Bəziləri sağlamlığının bir hissəsini itirdi, bəziləri uzun müddət müalicə və reabilitasiya keçdi, bəziləri həyatını əvvəlkindən tamamilə fərqli şəkildə davam etdirməli oldu. Amma onların hər biri 44 günlük müharibənin canlı yaddaşı olaraq aramızdadır.
Qaziyə ehtiram yalnız onun keçmiş xidmətinə təşəkkür deyil. Onun sonrakı həyatına, sağlamlığına, sosial vəziyyətinə və cəmiyyətə tam inteqrasiyasına həssas yanaşmaq da həmin minnətdarlığın davamıdır.
Eyni mənəvi məsuliyyət şəhid ailələrinə münasibətdə də mövcuddur.
Şəhid ailəsi cəmiyyət üçün sadəcə müəyyən status daşıyan ailə deyil. O ailə Vətənə ən əziz insanını verib. Onların qayğılarını dinləmək, problemlərinə həssas yanaşmaq, övladlarının xatirəsini yaşatmaq və onların yanında olmaq şəhidə göstərilən ehtiramın davamıdır.
Müharibə noyabr ayında dayandı.
Amma Vətən qarşısında görüləcək iş bitmədi.
Əksinə, başqa bir böyük mərhələ başladı.
Azad edilmiş torpaqlara həyatı qaytarmaq lazım idi.
Bir vaxtlar döyüş səslərinin eşidildiyi yerlərdə tikinti texnikasının səsi eşidilməyə başladı. Yollar salındı, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasına başlanıldı, infrastrukturlar yaradıldı. İllərlə “nə vaxt qayıdacağıq?” sualını verən insanların bir qismi artıq həmin torpaqlara sakin kimi geri dönməyə başladı.
Bu, müharibədən sonrakı Azərbaycanın ən böyük mənəvi mənzərələrindən biridir.
Təsəvvür edin: insan uşaqlığında çıxdığı torpağa yaşlı çağında geri dönür.
Bəlkə evi artıq yoxdur.
Bəlkə küçə dəyişib.
Bəlkə uşaqlığında kölgəsində oturduğu ağac qalmayıb.
Amma torpaq həmin torpaqdır.
İnsan ayağını ora basanda onilliklərin ayrılığı bir anda yaddaşından keçir.
Böyük Qayıdışın mənası da yalnız yeni evlər tikməkdən ibarət deyil. Bu, yarımçıq qalmış həyatların davam etdirilməsidir. Ata-babasının yurdunu yalnız ailə söhbətlərindən tanıyan uşağın artıq həmin torpaqda yaşaması tarixi ədalətin insan taleyində görünən tərəfidir.
Bu gün həmin torpaqlarda doğulan yeni uşaqların bir üstünlüyü olacaq: onlar Qarabağı həsrət kimi deyil, Vətənlərinin bir parçası kimi yaşayacaqlar.
Bu, 27 Sentyabrdan başlayan yolun ən böyük nəticələrindən biridir.
Amma həmin uşaqlar böyüdükcə bir həqiqəti də bilməlidirlər.
Onların rahat gəzdiyi küçələrin, məktəbə getdiyi yolların, oynadığı həyətlərin azadlığı öz-özünə əldə edilməyib.
Orada şəhidlərin izi var.
Orada qazilərin qanı var.
Orada əsgərin keçdiyi yol var.
Orada illərlə yurd həsrəti çəkmiş insanların duası var.
Məhz buna görə 27 Sentyabr yalnız bu günü yaşayan nəslə aid deyil. Bu tarix hələ dünyaya gəlməmiş Azərbaycan övladlarına da ötürüləcək mənəvi mirasdır.
2020-ci il dekabrın 2-də imzalanmış sərəncamla hər il sentyabrın 27-si Azərbaycanda Anım Günü kimi təsis edildi. Rəsmi sənəddə bu qərar ölkənin ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını fəda etmiş əsgər və zabitlərə, bütün şəhidlərə dərin ehtiramın ifadəsi kimi göstərilir.
Anım Gününün böyüklüyü də bundadır.
Bu günün əsas sözü qələbə deyil – ehtiramdır.
Əsas duyğusu təntənə deyil – minnətdarlıqdır.
Əsas çağırışı isə unutmamaqdır.
Unutmamaq ki, bir vaxtlar bu torpaqlar uğrunda gənclər öz gələcəyindən keçdi.
Unutmamaq ki, bir çox ailənin ən böyük sevinci Vətənin azadlığı, ən böyük ağrısı isə övladının yoxluğu oldu.
Unutmamaq ki, bu gün azad torpaqlarda dalğalanan bayrağın arxasında minlərlə insanın taleyi dayanır.
Unutmamaq ki, qazilər həmin tarixin canlı əmanətləridir.
Unutmamaq ki, Vətən uğrunda verilmiş canların qarşılığını heç bir maddi ölçü ilə hesablamaq mümkün deyil.
27 Sentyabr gələcək nəsillərə başqa bir dərs də verməlidir: Vətəni sevmək yalnız müharibə zamanı göstərilən hiss deyil.
Sülh dövründə də Vətən qarşısında borc var.
Yaxşı təhsil almaq, ölkəyə faydalı insan olmaq, dövlətin inkişafına töhfə vermək, milli birliyi qorumaq, şəhid ailəsinə hörmət göstərmək, qazinin haqqını tanımaq, tarixə sahib çıxmaq – bunların hər biri Vətən sevgisinin başqa formasıdır.
Əsgər torpağı qoruyur.
Müəllim gələcək nəsli yetişdirir.
Həkim insan həyatını qoruyur.
Alim ölkənin elmi gələcəyini qurur.
Fermer torpağa həyat verir.
Mühəndis şəhər qurur.
Valideyn Vətənini sevən övlad yetişdirir.
Beləliklə, döyüş meydanında qorunan dövlət sülh dövründə hər bir vətəndaşın zəhməti ilə daha da güclənir.
27 Sentyabrın yaddaşı məhz belə yaşamalıdır.
Yalnız abidələrdə deyil.
Yalnız mərasimlərdə deyil.
Yalnız bir günlük paylaşımlarda deyil.
İnsanların münasibətində, dövlətə bağlılığında, şəhid ailəsinə ehtiramında, qaziyə qayğısında və gələcək nəsillərin tərbiyəsində yaşamalıdır.
Çünki zaman keçəcək.
2020-ci ilin payızını yaşayan insanlar yaşlanacaq.
Müharibəni televizordan izləyən uşaqlar böyüyəcək.
Şəhidlərin körpə övladları yetkin insanlara çevriləcək.
Azad edilmiş torpaqlarda yeni nəsillər doğulacaq.
Yeni şəhərlər salınacaq.
Yeni məktəblər açılacaq.
Yeni həyat başlayacaq.
Amma 27 Sentyabr köhnəlməməlidir.
Çünki bəzi tarixlər keçmişdə qalmır.
Onlar xalqın kimliyinin bir hissəsinə çevrilir.
27 Sentyabr da belə bir tarixdir.
Bu gün bir xalq öz keçmişinin qarşısında dayanaraq gələcəyinə baxır.
Şəhidini yad edir.
Qazisinə minnətdarlığını bildirir.
Əsgərinin keçdiyi yolu xatırlayır.
Azad torpağının qiymətini düşünür.
Və gələcək nəslə səssiz bir əmanət verir:
Bu Vətənin hər qarışının arxasında bir tarix, hər bayrağın kölgəsində bir fədakarlıq, hər azad səhərin arxasında isə geri dönməyən insanların haqqı var.
Ona görə də 27 Sentyabr sadəcə anılacaq gün deyil.
27 Sentyabr Azərbaycanın yaddaşında Vətən sevgisinin ən ağır sınaqdan keçdiyi, şəhidliyin əbədiyyətə çevrildiyi, xalqın birliyinin tarix yazdığı və gələcək nəsillərə “bu torpağın qiymətini bilin” deyən müqəddəs bir yaddaşdır.
Şəhidlər unudulmadıqca onların uğrunda can verdiyi Vətən yaddaşını itirməyəcək.
Qazilərə ehtiram yaşadıqca 44 günün fədakarlığı nəsildən-nəslə ötürüləcək.
Azad torpaqlarda həyat davam etdikcə illərlə gözlənilən qayıdışın mənası daha da böyüyəcək.
Və hər 27 Sentyabr gələndə Azərbaycan bir daha öz şəhidlərinin qarşısında baş əyərək xatırlayacaq: Vətən bizə sadəcə miras qalmayıb – Vətən bizə qorumaq üçün əmanət edilib.
